• Arjan

De wereld is geen verzameling stukjes

Bijgewerkt: 25 apr 2019


Daniel Christian Wahl richt zich op het ontwerpen van regeneratieve systemen: het herstellen van milieuschade, niet slechts het beperken ervan. Daniel is expert in 'Whole System Design' en schrijft in 'Designing Regenerative Cultures' over de grote fout in ons westerse denken: systemen opdelen in kleine stukjes om ze te beheersen en te begrijpen.


Reductionisme heeft weliswaar grote ontwikkelingen opgeleverd, maar het brengt helaas ook grote beperkingen met zich mee. Want levende systemen (en organisaties) zijn meer dan de som der delen. Ik heb zelf in mijn onderzoek- en onderwijsloopbaan de beperkingen van het reductionisme vaak ervaren. Wanneer we op een mechanistische manier processen, mensen en organisaties willen beheersen, ontstaat steeds meer controle en al snel meer vragen dan antwoorden. Daniel Christian Wahl is het daarmee eens: bekijk zaken liever in samenhang. Dat is eigenlijk een heel Oosters uitgangspunt.


De wetenschappelijke kijk

Daniel: "Ons westerse wereldbeeld ontstond tijdens de Renaissance, die een wetenschappelijke en industriële revolutie ontketende en een eerste globalisering in de vorm van kolonisatie. Onze kijk op de natuur verschoof van een 'voedende' moeder Natuur en het geloof dat alles met alles samenhangt, in een richting waarbij de natuur de bron is geworden voor onze behoeften, die geëxploiteerd, bevochten en beheerst dient te worden. Wetenschap nam de rol over van religie als hoogste autoriteit van kennis, en als 'scheidsrechter' in vragen over goed en fout. Kennis over de natuur verdween tijdens de 300-jarige wetenschappelijke revolutie, doordat tienduizenden vrouwen met kennis van planten en natuurlijke vormen van geneeskunde als heksen werden verbrand."


"Het concept van onze moderne wetenschap is de scheiding tussen subject en object - tussen de mens als 'kenner' en de buitenwereld als onderwerp van studie. Dus ook de scheiding tussen geest en materie, mens en natuur. De wetenschappelijke methode leert ons om zaken 'objectief' te begrijpen door ze te isoleren en los te zien van hun context, met Descartes en Kant als grote voorvechters. De onafhankelijke waarnemer richt zich op het verklaren van onderdelen om het geheel te begrijpen, vertrouwend op dualistische logica en de kracht van de rede."


"Deze mechanistische benadering gebruikte de klokkenmakerswereld en industrie als metafoor om aan te geven hoe machines uit elkaar worden gehaald en hoe ze worden gerepareerd. Dit werkt voor machines heel goed, maar het leven is complexer dan een machine. Organismen en ecosystemen kunnen niet worden gezien als simpele mechanieken."


Beperking van de wetenschap

"De mechanistische en dus reductionistische werkwijze van de wetenschap, samen met de specialisatie van menselijke kennis en activiteiten, veroorzaakte een explosie van kennis, inzichten en technologische ontwikkeling. Maar de wetenschappelijke benadering kan alleen waarde hebben voor de mensheid, als we leren om die aanpak in het juiste perspectief te zien. We moeten inzien dat het een versimpelde benadering is. En vooral dat er veel meer manieren zijn om naar de wereld te kijken en die te begrijpen. Zoals elk perspectief heeft ook onze wetenschap grote beperkingen en blinde vlekken."


Daniel: "De keerzijde van reductionisme en specialisatie is dat we niet genoeg kijken naar de principiële relaties en verbindingen tussen alles wat we opdelen, categoriseren en verdelen over specialisten. De vaak onzichtbare eigenschappen die complexe systemen hun unieke kwalitatieve eigenschappen geven, worden al snel over het hoofd gezien (of bewust genegeerd) door onderzoekers die strak binnen hun eigen discipline reductionistisch en kwantitatief te werk gaan."


Daniel Christian Wahl - Designing Regenerative Cultures

Het geheel is meer dan de som der delen

Daniel: "Zoals we niet alle eigenschappen van water kunnen kennen als we alleen kijken naar de separate eigenschappen van de waterstof- en zuurstofmoleculen waaruit het is samengesteld, missen we belangrijke zaken in een reductionistische en mechanistische beeld van levende systemen. Als we de wetenschappelijke benadering niet in evenwicht brengen met een meer holistische benadering, heeft dat negatieve consequenties."

"De holistische benadering onderkent dat het geheel meer is dan de som der delen. Die brede benadering bekijkt ook de diversiteit en de kwalitatieve eigenschappen van de onderscheiden delen en de dynamische patronen en principiële onvoorspelbaarheid van de relaties en de interacties tussen de delen. Als we juist wel deze zaken bekijken, leidt dat vaak tot verrassende innovaties en ontwikkelingen."


Kijk naar het geheel

"De problemen die we op dit moment tegenkomen in de overgang naar een meer duurzame aanwezigheid van de mensheid op aarde, hebben vaak hun oorsprong in onze smalle manier van denken, waarbij we onvoldoende het geheel in ogenschouw nemen - de context, de verbondenheid van zaken, de dynamische relaties ertussen."


"De holistische benadering is per definitie inter- en transdisciplinair. Het brengt relaties, energie en verschillende perspectieven in beeld om zo de structuren en processen die in het systeem als geheel een rol spelen op een dynamisch manier te begrijpen."


Lees verder onder de foto.

Alles in de wereld hangt samen. Dat reduceren tot een verzameling losse onderdelen is fout.

Holistische oplossingen

"Experts en specialisten blijven belangrijk. Maar we moeten dat integreren met de kennis van generalisten en brede denkers. Allen dan kunnen we context aanbrengen en deeloplossingen op de juiste wijze integreren. Veel te vaak nog gebruiken we té beperkte indicatoren voor het 'meten' van het succes van een ontwikkeling omdat we te veel kijken naar slechts een paar dominante factoren of disciplines of perspectieven."


"De Griekse oorsprong van het woord 'systeem' is synhistanai en dat betekent letterlijk 'aan elkaar koppelen'. Dat betekent dat we, om een systeem te begrijpen, het moeten zien als samenstel en dat we de interactie en de raakvlakken tussen de delen moeten bestuderen om het geheel te begrijpen. Een systeem is niet zozeer een 'ding' maar een patroon van relaties en interacties."


Systeem-denken als tegengif

"Systeem-denken is een mogelijk tegengif tegen de effecten van eeuwenlang alleen maar focussen op reductionisme en het 'opdelen' van de wereld in stukjes. Toch is het belangrijk om te beseffen dat ook het systeem-denken in zichzelf nog altijd beperkt is. We kunnen net zo makkelijk de wereld reduceren tot één geheel als tot een verzameling onderdelen. Niet het geheel én niet de delen zijn een kosmisch vertrekpunt. Ze bestaan allebei, door dynamische processen en worden gekenmerkt door relaties en complexe interacties."


"In meer algemene woorden: systeem-denken helpt ons om complexe zaken te bezien vanuit verschillende hoeken. En om te stoppen met snel oordelen, door onze aannames wat meer tegen het licht te houden en door kennis uit diverse disciplines te gebruiken en te waarderen. Dit vormt een vruchtbare basis voor synergie. Holistische oplossingen.


Holistisch denken verhindert ook dat we ecologische, economische en sociale beperkingen ieder voor zich gaan zien als onoverkomelijke hindernissen om verder te komen. Niet denken in winnen en verliezen vanuit de perspectieven van verschillende disciplines, maar denken in win-win-win oplossingen die overall de gezondheid en duurzaamheid van het hele systeem bevorderen. Systeem-denken betekent: denken in levende systemen."


Vragen die met een holistische benadering te maken hebben

  • Over welk 'systeem' hebben we het eigenlijk? Waar ligt de grens?

  • In welke nog bredere context past 'het systeem'? Ligt de grens niet verder weg?

  • Wat zijn de belangrijkste interacties die 'het systeem' en haar gedrag definiëren?

  • Hoe wordt 'het systeem' bepaald door ons wereldbeeld en ons waardesysteem?

  • Wat kunnen we niet voorspellen door naar de losse delen van 'het systeem' te kijken?

  • Hoe beïnvloedt onze aanwezigheid in 'het systeem' hoe we kijken en wat we zien?


Dit is een ingekorte vertaling die ik maakte van een hoofdstuk uit: Designing Regenerative Cultures (Triarchy Press, 2016) van Daniel Christian Wahl

0 keer bekeken

Reizen, kijken, filosoferen. Schrijven. Want culturen zijn inspirerend, natuur intrigerend en de kosmos oneindig creatief. Bronnen - voor prachtige verhalen.

Lees meer over mij

© 2020 by Arjan Mulder created at Wix.com

Arjan Mulder