• Arjan

In de kosmos hangt alles samen

Onze wereld is een systeem van in elkaar grijpende sub-systemen. Alles hangt samen met alles. Het westerse denken degradeert die complexe werkelijkheid. De grote denker Christopher Chase koppelt systeemdenken aan Oosterse inzichten zoals Taoïsme en Zen.


Christopher Chase: “Wie goed om zich heen kijkt, merkt dat ons Universum bestaat uit een netwerk van in elkaar grijpende systemen. Je eigen lichaam bestaat uit verschillende orgaansystemen, die weer bestaan uit groepen cellen, moleculen en atomen. Wij zijn ingebed in families en sociale netwerken, die zijn ingebed in het ecosysteem van de aarde, in ons zonnestelsel en tenslotte in het hele universum. Vanuit dit perspectief zijn mensen net zozeer deel van de natuur als oceanen, bomen en sterren. Bovendien lijken er bepaalde patronen te zijn die overal in natuurlijke systemen voorkomen. Zorgvuldige observatie van die natuurlijke fenomenen laat zien hoe de natuur werkt en hoe elk systeem weer deel is van een groter systeem. De concepten erachter hebben betrekking op zowel cellen en zonnestelsels als op naties, bedrijven en basketbalteams.”

Systeemdenken

Christopher: “Systeemdenken is een manier om de wereld holistisch te bekijken. Daarbij richt men zich op patronen, verbindingen en processen om te zien hoe schijnbaar gescheiden zaken eigenlijk een samenhangend geheel vormen. Systeemdenkers bestaan al sinds de oudheid. Sommige van de ideeën hebben hun wortels in het oude Griekenland, of in Oosterse denksystemen, zoals het Taoïsme of Zen.


Veel zogenaamde ‘primitieve’ volken waren zich altijd al bewust van de manier waarop de natuurlijke systemen werken. Ze observeerden hun omgeving, keken naar de manier waarop dieren leefden, en hoe de natuurlijke wereld zich in cycli en patronen bewoog. Via mythen en rituelen hebben inheemse volken zich altijd aangepast aan de ritmes en de processen van de natuur. Zo waren ze een harmonieus onderdeel van hun omgeving.


Daar tegenover staat onze ‘beschaafde samenleving’ die het gevoel van verbondenheid met de natuur en begrip voor de manier waarop de natuur in elkaar zit achter zich heeft gelaten. In het Westen hebben we een meer dualistische manier van denken ontwikkeld, waarbij we alles in de wereld hebben geclassificeerd en gecategoriseerd. Onze steden en gemeenschappen zijn hiervan een afspiegeling. We leven in een wereld van muren, hokjes, afscheidingen en specialisaties. Onze sociale structuren zijn georganiseerd volgens mechanistische en lineaire modellen, een niet langer op een organische manier.”

“People cut reality into compartments, and so are unable to see the interdependence of all phenomena. To see one in all and all in one is to break through the great barrier which narrows one’s perception of reality.” ~Thich Nhat Hanh

Mechanistisch versus natuurlijk wereldbeeld

Christopher: “Toen de industriële revolutie zich uitrolde over de wereld, zijn we het mechanistische model gaan gebruiken om ons hele leven zo te organiseren. In onze onderwijsinstellingen hebben we kinderen uit hun families en natuurlijke omgeving gerukt. We hebben ze samengebracht in lokalen en vervolgens één enkele volwassene gevraagd om ze te voorzien van geïsoleerde stukjes kennis van de wereld, om daarmee de werkelijkheid op te delen in allemaal afzonderlijke gebieden zoals kunst, wetenschap, taal en geschiedenis. Wat in deze benadering vaak wordt vergeten is om ook aandacht te besteden aan de manier waarop deze verschillende gebieden met elkaar samenhangen, hoe de dingen vaak samenvloeien en elkaar beïnvloeden. De mechanische benadering is té simpel.

Maar vervolgend heeft de wetenschap de werkelijke wereld nog verder in stukken verdeeld. Mensen studeren biologie, chemie, fysica of geologie - alsof elke discipline apart van de andere bestaat. We krijgen tijdens onze studie nooit een samenhangend van de wereld. Eén van de dingen die dualistisch denken negeert is dan ook onze fundamentele eenheid: hoe we deel uitmaken van één menselijke familie, hoe we ingebed zijn in de kosmos en hoe deze in ons verankerd is. Als je de geschiedenis analyseert van alle moleculen, atomen en energie die momenteel je lichaam vormen, zul je zien dat je samengesteld bent uit elementen van bloemen, oceanen, dinosaurussen, meteorieten, onze zon en sterren die al lang verdwenen zijn. Ieder van ons is ook ingebed in een breed scala van menselijke systemen, zoals onze naties, gezinnen, onderwijssystemen, werkplekken, steden en de wereldeconomie.”


Rigide benadering van problemen

Christopher: “Bij gebrek aan een overkoepelend beeld van de samenhang en afhankelijkheden in de natuur hebben wetenschappers en opvoeders de afgelopen paar honderd jaar een verkeerd beeld gebruikt om de wereld te beschrijven. Zelfs belangrijke westerse wetenschappers spraken over de natuur als iets dat gedomineerd diende te worden in de strijd om te overleven. Die metaforen hebben invloed gehad op de manier waarop moderne mens met tal van zaken omgaat: sociale problemen, andere landen en volken, natuurlijke bronnen en de wereld als geheel.


Overtuigingen en metaforen zijn altijd conceptuele hulpmiddelen. Ze helpen ons om beelden en representaties te creëren die een afspiegeling zijn van de manier waarop een stukje van de wereld werkt. En hoewel deze metaforen helpen om zaken duidelijk te zien, zullen ze ook veel belangrijke informatie bewust negeren. Na verloop van tijd is ons denken steeds meer rigide en geworden en meer reductionistisch, waarbij fenomenen vaak worden opgedeeld in vaste categorieën zoals ‘wij en zij’ of ‘slim en dom’.

In de Taoïstische opvatting van yin en yang worden polaire tegenstellingen zoals zwart en wit juist voorgesteld als onderling afhankelijke delen van een ondeelbaar geheel. In de westerse wereld worden sociale of fysieke problemen vaak gezien als zaken waaraan de oorlog moet worden verklaard, en niet als onlosmakelijk deel van ons bestaan. Dat is allemaal gebaseerd op het uiterst competitieve beeld van de natuur dat Charles Darwin's evolutietheorie schetste: de gepolariseerde strijd van het ‘overleven van de sterkste’. Het dualistische denken ligt ook ten grondslag aan de manier waarop we praten over armoede, drugsmisbruik, kanker en criminaliteit. Zo zijn er raketten afgeschoten op Vietnam, Libanon, Panama, Libië, Afghanistan en Irak. In de meeste gevallen hebben oorlogen niets opgelost en hebben we nieuwe problemen gecreëerd. Of we hebben we gewoonweg de eruit voortvloeiende gewelddadigheden en het veroorzaakte lijden genegeerd.”


Ontwikkeling van het systeemdenken

Christopher: “Tegelijk met al deze misstanden en misconcepties heeft de industriële revolutie gelukkig ook geleid tot de ontwikkeling van geavanceerde gereedschappen, wiskunde en machines. Uitvindingen zoals de microscoop, de camera, de stoommachine en de computer versterkten niet alleen het mechanistische wereldbeeld, maar stelden wetenschappers ook in staat om de werking van atomen, organen en cellen te observeren én om een glimp op te vangen van de ontwikkeling en de werking van onze planeet en van het universum. En vanuit dat grondige onderzoek van de natuurlijke wereld is nu de moderne systeemtheorie ontstaan. Inmiddels hebben we veel informatie over bijna alles in het waarneembare universum. We hebben ook een groot aantal concepten en theorieën die beschrijven hoe al alles samenhangt en hoe natuurlijke systemen bepaalde terugkerende processen en patronen laten zien.

“You are not IN the universe, you ARE the universe, an intrinsic part of it. Ultimately you are not a person, but a focal point where the universe is becoming conscious of itself. What an amazing miracle.” ~Eckhart Tolle

Maar we houden onszelf voor de gek als we denken dat onze instrumenten (en boeken) op de een of andere manier bewijzen dat we slimmer zijn dan de natuur. We zijn een fundamenteel onderdeel van de natuur, een van de nieuwere uitdrukkingen van een universum dat meer dan een half miljard jaar geleden met DNA-codering en neurale systemen op de proppen kwam. De natuur biedt ons een levende bibliotheek van wijsheid om van te leren, een wereld die vaak tot ons ‘spreekt’. Als we tenminste goed luisteren.”


Christopher Chase - Nature’s Paradigm: The Core Ideas of Systems Theory. Deel 1, 26 februari 2014, Deel 2, 15 augustus 2015.

Reizen, kijken, filosoferen. Schrijven. Want culturen zijn inspirerend, natuur intrigerend en de kosmos oneindig creatief. Bronnen - voor prachtige verhalen.

Lees meer over mij

© 2020 by Arjan Mulder created at Wix.com

Arjan Mulder