• Arjan

Leren denken in systemen

Bijgewerkt: 26 apr 2019


We moeten leren denken in systemen. Volgens Linda Booth Sweeney is dat de basis voor het oplossen van onze huidige complexe en samenhangende wereldproblemen. Linda is onderwijskundige, onderzoeker, schrijver en spreker. In hoofdstuk 12 van 'Rethinking Education on a Changing Planet' schrijft ze:


"Zoek eens een jongere op en laat een foto zien van een koe. Stel dan de vraag: 'Als je een koe doormidden snijdt, krijg je dan twee koeien?' Zelfs een vierjarige zal roepen: 'Nee, natuurlijk niet!' Kinderen begrijpen namelijk dat een koe uit samenhangende onderdelen bestaat: hart, longen, benen, hersenen etcetera, die bij elkaar horen en op een bepaalde manier moeten samenwerken om de koe te laten leven.


Linda Booth Sweeney, systeem-denker, onderwijskundige, onderzoeker, schrijver.

Volwassenen staan daar niet meer bij stil: dat een koe is een complex, levend systeem is, net zoals het menselijk lichaam, een organisatie, het gezin, of de oceaan. Systemen bestaan uit onderdelen en processen die samenwerken en voortdurend op elkaar reageren – vaak in gesloten patronen van oorzaak en gevolg – om daarmee bepaalde functies te realiseren. Levende systemen hebben, in tegenstelling tot een verzameling ‘dingen’ samenhangende kenmerken: in systemen is het van belang hoe de onderdelen zijn gerangschikt. Daarom kan een koe de staart niet aan de voorkant hebben en de neus in de rug, en daarom werkt een maag niet op zichzelf en werkt het lichaam niet zonder maag. Daarnaast zijn systemen vaak verbonden met of genesteld in andere systemen. Een persoon is bijvoorbeeld deel van een familie, school, het ecosysteem, de gemeenschap en de wereld. Klinkt eenvoudig, toch?


Systemen als uitgangspunt - een ander perspectief

Maar er is een uitdaging: veel van het onderwijs van vandaag is en blijft gericht op afzonderlijke onderwerpen zoals wiskunde, natuurkunde en Engels. Natuurkunde wordt in het ene lokaal onderwezen. Dan gaat de bel. De leerling of student gaat naar een ander lokaal voor wiskunde, en daarna naar het Engels – en nooit ontmoeten die kennisgebieden elkaar. Die gefragmenteerde aanpak versterkt bij jongeren het idee dat kennis bestaat uit heel veel niet-verwante onderdelen, waardoor studenten uiteindelijk goed opgeleid zijn om met losse problemen om te gaan of met technische hindernissen, maar minder goed om complexe systemen te onderzoeken en problemen in samenhang te begrijpen.

Lees verder onder de foto.


Zo kunnen in de geneeskunde acute geïsoleerde problemen zoals een gebroken arm of blindedarmontsteking makkelijk worden gelokaliseerd en behandeld. Maar voor chronische en complexe ziekten zoals diabetes, waarbij de wisselwerking tussen factoren zoals levensstijl, familiegeschiedenis, milieu, enz. een rol spelen, is een systeembenadering effectiever en noodzakelijk. Ook kwesties als klimaatverandering, economische problemen, verlies van biodiversiteit, voedselproblemen of escalerende conflicten zijn niet alleen zaken van wetenschap, maar ook van geografie, economie, filosofie en geschiedenis. Ze gaan dwars door verschillende disciplines en zijn het best te begrijpen wanneer al die domeinen in samenhang worden bekeken en aangepakt.


Jongeren moeten al in systemen gaan denken

Studenten en volwassenen moeten in staat zijn om dergelijke kwesties te zien als systeemelementen die allemaal op elkaar inwerken en die elkaar beïnvloeden. In het geval van klimaat verandering laat een systeemvisie de relatie zien tussen politiek, beleid (bijvoorbeeld, wetgeving met betrekking tot koolstofemissies en ontbossing), de natuurwetenschappen (met name bossen, die bijdragen tot de stabilisering van het klimaat door de absorptie van warmteafscheiding uitstoot van fabrieken en voertuigen), het eigen persoonlijke consumptie patroon en nog veel meer. Zonder systeeminzicht kan de complexiteit ontmoedigend zijn, en het resultaat is vaak beleidsverzet of, erger nog, polarisatie en politieke verlamming.


Wanneer we geen systemen zien

Het is geen verrassing dat we vaak met complexe systemen te maken hebben zonder dat we het systeem begrijpen, zonder te zien hoe de belangrijkste onderdelen van het systeem werken en met elkaar verbonden zijn, of hoe de interacties van alle onderdelen het vaak verwarrende gedrag van het systeem veroorzaken. Denk bijvoorbeeld aan oplossingen om het fileprobleem te verminderen, maar die juist eindigen in een toename van het verkeer, nieuwe files en vervuiling. Of pesticiden die bedoeld zijn om schadelijke insecten te doden, maar die ook de nuttige insecten bestrijden of resistentie veroorzaken.

Lees verder onder de foto.


We komen in de problemen wanneer de wens om het probleem op te lossen zwaarder weegt dan de wens om het probleem te begrijpen. In de jaren 1920 riepen lokale veeboeren in Amerika op tot het verwijderen van wolven uit Yellowstone National Park. In de loop van de volgende zeventig jaar zagen natuurbiologen en parkwachters hoe de integriteit, of samenhang van het ecosysteem uiteen viel. Zonder een roofdier als de wolf, namen de populaties herten en elanden ongecontroleerd toe, wat leidde tot overbegrazing van struiken en planten, het verminderen van de broedgebieden voor trekvogels, het veranderen van de habitat voor beverkolonies en ga maar door.


Dit soort "beleidsresistentie" doet zich voor omdat we op dat moment niet het volledige scala aan terugkoppelingen en afhankelijkheden in het systeem begrijpen. Bovendien, in alle bovenstaande voorbeelden - toenemende verkeersopstoppingen, de opkomst van pesticidenresistente insecten, ongecontroleerde groei – is dat niet het resultaat van één enkele gebeurtenis, maar wordt het veroorzaakt door de interactie tussen de elementen en/of individuele factoren binnen een complex systeem. Of, zoals het oude gezegde luidt, "het geheel is groter dan de som der delen". In systeemtermen noemen we deze gedragingen "verborgen eigenschappen".


Leren denken in systemen

We zitten in het tijdperk van het Antropoceen, een term die veel wetenschappers nu gebruiken om de significante wereldwijde impact te beschrijven die de mens heeft op de lucht, het water en de aarde heeft. Of meer specifiek, op de interactie tussen de systemen, waaronder onze atmosfeer, hydrosferen, biosfeer, geosfeer en cryosfeer. Hoe kan onderwijs - of het nu op school, op de boerderij, in aan de keukentafel is - de volgende generaties in staat stellen om duurzaam te leven en om te gaan met de radicale veranderingen die zij erven in dit door de mens gedomineerde tijdperk? Wij hoven niet te hebben gestudeerd om die vraag te beantwoorden. Gezond verstand vertelt ons dat we, om de invloed van de mens op de systemen van de aarde te begrijpen, die systemen zelf moeten begrijpen.


De vraag is dan: hoe kunnen jongeren de juiste vaardigheden ontwikkelen en leren onderscheiden wat een systeem is en wat niet; zoeken naar patronen van herhalende interacties; complexe systemen zichtbaar te maken door middel van kaarten en modellen; anticiperen op hoe een samenhangend en levend systeem zal veranderen als een onderdeel of een proces verandert (ervan uitgaande dat niets op zichzelf staat); zoeken naar oorzaken en gevolgen in een reeks van onderling verbonden systemen, waaronder gezinnen, scholen, lokale economieën, het milieu en meer?


De cirkel rond

Mensen die geen beeld van het geheel hebben, kunnen hele verkeerde dingen doen. Maar het omgekeerde is ook waar: mensen die het geheel begrijpen, kunnen hele mooie dingen doen. Als we jonge zo mensen opvoeden dat ze een beeld hebben van het geheel en van hoe systemen werken, zien ze de systemen om zich heen en zullen ze niet langer alleen maar zaken afzonderlijk zien. Ze staan niet voor de losse problemen maar kijken er langs en er overheen omdat ze beter weten. Ze zullen verontwaardigd reageren wanneer discussies te smal en te lineair worden. Ze zullen op zoek gaan naar de grotere verbanden.

Lees verder onder de foto.


Veel in onze cultuur dwingt ons om in hokjes te denken. Maar net zoals we kinderen leren om geen willoos slachtoffer te worden van reclame, kunnen we hen ook leren verder te kijken dan het oppervlakkige en voor de hand liggende, en om vooral de systemen om ons heen te zien. We kunnen het aangeboren gevoel voor systemen aanwakkeren; jongeren aanmoedigen om te zien wat Martin Luther King al over vrede beschreef: "De essentie is dat alle leven met elkaar verbonden is. We zitten onontkoombaar vast in een netwerk van onderlinge afhankelijkheid. Alles wat directe invloed heeft op één persoon, heeft direct of indirect effect op ons allemaal. We bereiken geen vrede zolang we dit niet erkennen."


Pas wanneer systemen de context worden voor ons onderwijs, zullen studenten verder gaan dan het zien van losse ‘dingen’. Ze gaan de interactiepatronen zien en de afhankelijkheden die nauw aansluiten bij de complexe wereld die ze dagelijks ervaren. Kennis, gekoppeld aan nieuwsgierigheid, kan helpen om het enorme menselijke potentieel aan te spreken waarmee uiteindelijk de onderling verweven sociale, milieu-, en economische problemen kunnen worden aangepakt zoals die in het verleden zijn ontstaan."


Vertaald uit: EarthEd 'State of the World', Island Press, hoofdstuk 12, 'Rethinking Education on a Changing Planet', Linda Booth Sweeney, 2017, ISBN 9781610918428

9 keer bekeken

Reizen, kijken, filosoferen. Schrijven. Want culturen zijn inspirerend, natuur intrigerend en de kosmos oneindig creatief. Bronnen - voor prachtige verhalen.

Lees meer over mij

© 2020 by Arjan Mulder created at Wix.com

Arjan Mulder