Ik word blij van reizen, schrijven, filosoferen en publiceren. Want de wereld is inspirerend, mensen zijn bijzonder en de natuur is creatief. Dat maakt elke reis tot bron van prachtige verhalen.  Lees meer over mij

© 2020 by Arjan Mulder created at Wix.com

Arjan Mulder
  • Arjan

To be EN not to be...

Bijgewerkt: 26 apr 2019

Thich Nhat Hanh is zen meester in Plum Village, in Frankrijk. In dit stuk uit ‘The Other Shore’ beschrijft hij hoe onze kijk op de wereld nogal dualistisch is. In het boeddhisme is zijn’ en ‘niet-zijn’ geen tegenstelling. In het Sunyata, de leegte, is alles onbepaald, is alles verweven en veranderlijk. To be or not to be... dat is helemaal niet de vraag.


Het gebied rond Plum Village, in de Dordogne, staat bekend om zijn zonnebloemen. Maar mensen die in het voorjaar naar Plum Village komen, zien geen zonnebloemen. Ze hebben gehoord dat er zoveel zonnebloemen zijn, maar zien ze niet. En toch: als je het de boeren in de regio vraagt, zullen ze zeggen dat ze de zonnebloemen heel goed zien, omdat ze de zonnebloempitten al hebben gezaaid, de grond geploegd en mest uitgespreid. Ze weten dat er nog maar één voorwaarde nodig is waarmee de zonnebloemen te kunnen manifesteren. Die laatste voorwaarde is: warmte. Als het begint op te warmen, zullen de zonnebloempitten uitlopen, en als het in juni of juli warm blijft, zullen de zonnebloemen bloeien.


To be or not to be

De boeren in Plum Village zien dus dingen die de bezoekers niet zien. Bezoekers zeggen dat er in het voorjaar geen zonnebloem staat omdat we niet alle latente oorzaken en omstandigheden kunnen zien die op de loer liggen. We hebben de neiging om te denken dat zolang we de zonnebloemen niet kunnen zien, ze niet bestaan, en dat als we, de zonnebloemen eenmaal kunnen zien, ze plotseling wel bestaan.


De woorden ‘niet bestaan’ zijn dan ook niet echt correct, maar de woorden ‘wel bestaan’ zijn ook niet correct. Wanneer iets zich nog niet heeft gemanifesteerd, hebben we de neiging te denken dat het in het domein van het ‘niet-zijn’ ligt, en wanneer het zich manifesteert, zeggen we dat het in het domein van het ‘zijn’ ligt. Maar de twee categorieën ‘zijn’ en ‘niet-zijn’ komen niet overeen met de werkelijkheid.

Lees verder onder de foto.

Zo is ook ons lichaam een geconditioneerd ding. Het is een manifestatie, en er zijn oorzaken en omstandigheden die samen moeten komen om het te manifesteren. Net als de zonnebloemen, als een van deze elementen er nog niet is, zal het lichaam zich nog niet manifesteren. Boeddha leert dat wanneer iets zich manifesteert, het niet ergens vandaan komt en wanneer het zich niet meer manifesteert, het niet ergens naartoe gaat. Het wordt niet geboren uit het niets. Het verdwijnt niet in het niets als het sterft. Het gaat niet over van het rijk van het ‘zijn’ naar het rijk van het ‘niet-zijn’.

Er zijn twee niveaus van waarheid - de conventionele (relatieve) waarheid en de absolute (ultieme) waarheid. ~Thich Nhat Hanh

Relatieve en absolute waarheid

Conventionele waarheden zijn relatieve waarheden. Ideeën van geboorte en dood, ‘zijn’ en ‘niet-zijn’, boven en onder, komen en gaan, gelijkheid en verschil, onzuiverheid en zuiverheid, toenemen en afnemen, zijn daar voorbeelden van. Het zijn concepten die we in het dagelijks leven gebruiken, en ze zijn nuttig in de historische dimensie, op het niveau van de conventionele waarheid. Als we geen geboorteakte hebben die onze geboortedatum bewijst, hoe kunnen we dan een paspoort of identiteitskaart krijgen?


Dus geboorte en dood zijn belangrijk. Boven en onder zijn belangrijk. Links en rechts zijn belangrijk. Politiek gezien moet je weten of je rechts of links zit. Als je je GPS volgt, moet je weten dat links niet rechts is en rechts niet links. Op het niveau van de conventionele waarheid zijn deze paren van tegenstellingen overal te vinden. Er is ‘jij’ en ‘ik’, er is ‘vader’ en ’zoon’. Vader en zoon zijn verschillend van elkaar. Mensen zijn anders dan dieren. Dieren zijn anders dan planten. Planten zijn anders dan mineralen. Op het niveau van de conventionele waarheid is er discriminatie en scheiding. Dingen staan buiten elkaar. Het één is niet het ander.


De absolute waarheid

Maar als we beter kijken, zien we iets anders. Dan zien we de absolute waarheid: dat alles met alles is verweven. We denken dat vader en zoon twee verschillende mensen zijn, maar er is echt geen grens tussen hen. De vader is de voortzetting van de zoon in het verleden, en de zoon is de voortzetting van de vader in de toekomst. In absolute zin is alles met elkaar verbonden. Alles loopt door elkaar heen, en begrippen zoals ‘binnen’ en ‘buiten’ zijn niet langer van toepassing.

Lees verder onder de foto.

Vader en zoon zijn elkaars voortzetting naar verleden en toekomst.

Hetzelfde geldt voor de begrippen ‘boven’ en ‘onder’. De noties van boven en onder zijn slechts relatief waar. In de absolute waarheid is er geen beneden, en is er geen boven in de kosmos. Dat geldt ook voor alle andere tegenstellingen: komen en gaan, geboorte en dood, ‘zijn’ en ‘niet-zijn’.

In absolute zin is alles verbonden. Om de ware aard van een fenomeen te begrijpen, moeten we een middenweg vinden en niet praten in tegenstellingen. ~ Thich Nhat Hanh

De middenweg

Wanneer we dualiteiten, ofwel paren van tegenstellingen tegenkomen, hebben we de neiging om te geloven dat de een gelijk moet hebben en de ander niet. We denken bijvoorbeeld dat ofwel alles bestaat, alles echt is, ofwel dat er niets bestaat, niets echt is. Dat zijn de twee uitersten van eeuwigheid en nihilisme. Of we geloven dat we een eeuwige ziel hebben die eeuwig zal voortbestaan, of we geloven dat we slechts een betekenisloze verzameling atomen zijn en dat als we sterven, we voor altijd gedoofd zullen zijn en er zal niets meer overblijven.


Eén werkelijkheid

In de Westerse theologie en filosofie verspillen we veel tijd om te bewijzen of iets bestaat of niet bestaat. We vragen ons af: bestaat God? Al meer dan 2.000 jaar debatteren mensen hierover zonder ooit tot een bevredigende conclusie te komen. De ene groep zegt dat er God is, en de andere groep zegt dat er geen God is. Maar boeddhisme onderwijst al meer dan tweeduizend jaar dat het ultieme zowel het ‘zijn’ als het ‘niet-zijn’ overstijgt. Dus als God het ultieme is, dan moet God zeker zowel het ‘zijn’ als het ‘niet-zijn’ overstijgen. We kunnen niet zeggen dat God bestaat, maar ook niet dat God niet bestaat, omdat bestaan en niet-bestaan slechts twee gezichten van één werkelijkheid zijn.

Lees verder onder de foto.

To be or not to be - dat is niet de vraag.

De opvatting van 'zijn' is één extreme opvatting, en de opvatting van 'niet-zijn' is een andere extreme opvatting. We moeten deze beide begrippen overstijgen. De term interbeing kan daarbij helpen. Door het voorvoegsel 'inter' toe te voegen aan het woord 'zijn' hebben we een term die niet langer het tegenovergestelde is van niet-zijn. Interbeing heeft geen tegenpool, dus we kunnen er gebruik van maken om niet in de valkuil van het dualistische denken te trappen.


Interbeing kan de conventionele waarheid en de ultieme waarheid met elkaar verbinden, zodat het je geleidelijk aan naar de ware aard van de werkelijkheid leidt, waar alles is verbonden en waar geen begin en geen einde is. Er is geen geboorte en er is geen dood. En de noties van ‘zijn’ en ‘niet-zijn’ verdwijnen.


Leegte

Thich Nhat Hanh: “Het boeddhisme spreekt vaak in termen als ’leegte’ om de absolute en ultieme waarheid aan te duiden. ‘Leegte’ heeft geen tegengestelde betekenis. In eerste instantie denken we dat leegte het tegenovergestelde is van volheid, maar leegte is volheid. Je bent leeg, want je kunt alles worden, maar je bent tegelijk vol van de kosmos. Daarmee is ‘leegte’ ook een uitdrukking waarvan we zouden kunnen zeggen dat ze gelijk staat aan ‘God’. God is het ultieme, en leegte is het ultieme. Leegte is de afwezigheid van begrippen en concepten. Net als God.


In het Westen is to be or not to be al meer dan tweeduizend jaar de vraag. Maar in het boeddhisme is ‘zijn’ of ‘niet-zijn’ niet de vraag. Het boeddhisme oefent in het overstijgen van de begrippen 'zijn' en 'niet-zijn' en wist die grens om de ware aard van de werkelijkheid te zien. Toen de Boeddha werd gevraagd wat de ‘juiste kijk’ op de werkelijkheid is, beschreef hij het als de kijk die het zijn en het niet-zijn overstijgt. Dus als iemand mij vraagt of ik wel of niet besta, antwoord ik: ‘Ik zit niet gevangen in de notie van ‘zijn’ of ‘niet-zijn’, ik kan alleen maar met alles zijn.


Dit is een bewerkte vertaling van een gedeelte uit ‘The Other Shore’ door Thich Nhat Hanh © 2017 De Boeddhistische Eenheidskerk, Palm Leef Press. Thich Nhat Hanh leeft sinds 1966 als banneling in Plum Village, in de Dordogne in het zuidwesten van Frankrijk. Hij is auteur van meer dan honderd boeken.